Eren
New member
Panlojizm Ne Demek? Felsefede Her Şeyin Bir Mantığı Olabilir mi?
Geçen gün kendi kendime bir soru sordum: Hayatta yaşadığımız her şeyin mutlaka bir açıklaması olmak zorunda mı? Mesela sabah alarmı üç kez erteleyip işe geç kalmamın felsefi bir nedeni var mı? Yoksa evren bana açıkça “Yataktan kalk artık!” mı demeye çalışıyor? Bir de üstüne kahvemi döküp otobüsü kaçırırsam, burada evrensel bir mantık aramaya başlamam ne kadar doğru olur? İşte tam bu noktada karşımıza panlojizm çıkıyor. Konu ilk bakışta üniversitede üç saat ders dinleyip çıkınca daha da kafası karışan öğrencilerin meselesi gibi görünebilir ama aslında hepimizin hayatına dokunan ilginç bir düşünce.
Panlojizm, en basit anlatımla, gerçekliğin bütünüyle akılsal ve mantıksal bir düzen içinde anlaşılabileceğini savunan felsefi görüştür. Özellikle Alman filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel'in felsefesiyle ilişkilendirilir. Bu düşünceyi anlamak için yalnızca kitaplara gömülmek gerekmiyor. Biraz merak, birkaç günlük hayat örneği ve gerektiğinde kendimize gülmeyi bilmek yeterli.
1. Panlojizm Nedir? Kelimenin Arkasında Ne Var?
Panlojizm kelimesi, Yunancadaki “pan” (bütün, her şey) ve “logos” (akıl, söz, ilke veya akılsal düzen) sözcükleriyle ilişkilidir. Felsefede bu kavram, gerçekliğin akılsal bir ilke doğrultusunda anlaşılabileceğini ifade eder. Terim, 19. yüzyılda Alman filozof Johann Eduard Erdmann tarafından özellikle Hegel'in düşünce sistemini nitelendirmek için kullanılmıştır.
Buradaki temel mesele şudur: Evren, toplum, tarih ve insan yaşamı birbirinden kopuk, bütünüyle anlamsız olayların toplamı mıdır? Yoksa bütün bu alanların arkasında keşfedilebilecek bir akılsal yapı mı vardır?
Panlojizm ikinci seçeneğe yakındır. Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. Her olayın bir mantık çerçevesinde açıklanabileceğini düşünmek, başımıza gelen her şeyin güzel, adil veya ahlaken doğru olduğunu kabul etmek anlamına gelmez.
Örneğin bir şirketin ekonomik kriz yaşaması, geçmişte alınan kararlar, piyasa koşulları ve yönetim hataları üzerinden incelenebilir. Olayın nedenlerini anlamak mümkündür. Fakat bu durum, işini kaybeden insanların yaşadığı sıkıntıların haklı veya gerekli olduğu anlamına gelmez.
Yani panlojizm, “Her şey harika gidiyor, evrenin bir bildiği var.” diyerek sorunları halının altına süpürmek değildir. Daha çok gerçekliğin anlaşılabilir bir yapısı olup olmadığını sorgulayan kapsamlı bir felsefi yaklaşımdır.
2. Hegel ve Panlojizm: Her Şey Akılla Açıklanabilir mi?
Panlojizm denildiğinde Hegel'i anmadan konuyu geçmek, düğün yapıp gelini davet etmemeye benzer.
Hegel, gerçeklik ile akıl arasındaki ilişkiye büyük önem verir. Hukuk, devlet, toplum, tarih ve insan bilinci gibi konuları birbirinden bağımsız parçalar olarak ele almak yerine bunların nasıl geliştiğini ve birbirleriyle nasıl bağlantı kurduğunu araştırır.
Hegel'in Hukuk Felsefesinin Prensipleri adlı eserinin önsözünde yer alan, yaygın biçimde “Akla uygun olan gerçektir; gerçek olan akla uygundur.” şeklinde çevrilen düşüncesi, panlojizm tartışmalarının merkezindedir.
Ancak bu ifadeyi yanlış anlamamak gerekir. Hegel'in sözünü, “Dünyada mevcut olan her şey doğrudur ve hiçbir şeyi eleştirmemeliyiz.” diye yorumlamak ciddi bir basitleştirme olur. Hegel'in kullandığı gerçeklik kavramı, yalnızca herhangi bir şeyin fiilen mevcut olmasıyla aynı anlama gelmez. Onun felsefesinde kavramların, kurumların ve tarihsel süreçlerin nasıl geliştiği de önemlidir.
Bir örnek düşünelim. Bir toplumda adaletsiz bir uygulama uzun yıllardır devam ediyor olsun. Birisi çıkıp “Bu uygulama zaten var, demek ki mantıklı ve doğrudur.” derse tartışmayı yanlış yerden başlatmış olur. Panlojizm üzerinden Hegel'i anlamaya çalışırken asıl soru, toplumsal kurumların hangi ilişkiler içinde oluştuğu ve hangi çelişkilerle karşılaştığıdır.
Hegel'in diyalektik yaklaşımında karşıtlıklar, gelişimin anlaşılmasında önemli bir rol oynar. Bir düşünce veya toplumsal düzen, kendi içindeki gerilimlerle yüzleşebilir ve bu gerilimler dönüşümün koşullarını oluşturabilir.
Kısacası Hegel'in dünyasında gerçeklik, hareketsiz bir fotoğraftan çok gelişen bir süreç gibidir. Evrenin kullanım kılavuzu varsa bile muhtemelen tek sayfalık değildir.
3. Panlojizmi Günlük Hayattan Örneklerle Anlamak
Felsefi kavramları anlamanın en iyi yollarından biri onları günlük yaşama taşımaktır. Çünkü insan, bazen bir kavramı elli sayfa okuyarak değil, kendi yaşadığı bir olayı düşünerek daha iyi kavrar.
Diyelim ki bir arkadaş grubunda tatil planı yapılıyor. Bir kişi bütçeyi hesaplıyor, ulaşım seçeneklerini karşılaştırıyor ve hangi otelin daha ekonomik olduğunu araştırıyor. Başka biri herkesin beklentilerini dinliyor, grubun yorulup yorulmayacağını düşünüyor ve kimsenin kendisini dışlanmış hissetmemesi için alternatifler öneriyor.
İlk yaklaşım daha çok hesaplama ve planlamaya, ikinci yaklaşım ise ilişkileri ve duygusal ihtiyaçları anlamaya odaklanıyor olabilir. Fakat bu özellikleri doğrudan erkeklere veya kadınlara bağlamak doğru değildir. Aynı grupta stratejik düşünen kadınlar, empatik yaklaşan erkekler, hem bütçeyi hem ilişkileri gözeten insanlar bulunabilir.
Asıl mesele, farklı bakış açılarının bir araya geldiğinde nasıl bir bütün oluşturduğudur.
Panlojizm açısından bu örneği düşünürsek tatil kararı, yalnızca tek bir kişinin tercihiyle açıklanamaz. Bütçe, zaman, beklentiler, ulaşım ve grup içindeki ilişkiler birbirini etkiler. Bütün bu bağlantıları anlamak, kararın nasıl ortaya çıktığını daha kapsamlı biçimde görmemizi sağlar.
Bir başka örnek verelim: Bir öğrenci sınavdan düşük not alıyor. İlk tepkisi “Hocanın bana gıcığı var.” olabilir. Arkadaşı ise “Belki yeterince çalışmadın.” der. Başka biri de sınav kaygısının performansı etkileyebileceğini hatırlatır.
Gerçek neden bunlardan biri, birkaçı veya henüz fark edilmeyen başka etkenler olabilir. Panlojizmle doğrudan özdeşleştirmemek şartıyla, bu örnek bize olayları tek bir nedene indirgemek yerine ilişkileri araştırmanın değerini gösterir.
Peki, yaşadığımız her olayı açıklamaya çalışmak bizi daha bilge mi yapar, yoksa bazen gereksiz yere yorulmamıza mı neden olur?
Bence burada önemli olan, açıklama aramakla her şeye zorla anlam yüklemek arasındaki farktır.
4. Panlojizm ile Mantık Aynı Şey mi?
Bu sorunun cevabı hayır. Panlojizm, sıradan anlamda mantıklı düşünmekten daha kapsamlı bir iddiadır.
Mantık, düşüncelerimizin tutarlı olup olmadığını, bir sonucun öncüllerden geçerli biçimde çıkarılıp çıkarılamayacağını inceleyebilir. Örneğin bütün insanlar ölümlüyse ve Sokrates bir insansa Sokrates'in ölümlü olduğu sonucuna ulaşırız. Burada mantıksal bir çıkarım söz konusudur.
Panlojizm ise yalnızca düşüncelerimizin kurallarını araştırmakla kalmaz; gerçekliğin kendisinin akılsal bir yapıya sahip olup olmadığı sorusunu da gündeme getirir.
Bu ayrım oldukça önemlidir. Bir matematik problemini çözmekle evrenin bütününün nasıl anlaşılabileceğini araştırmak aynı şey değildir.
Örneğin satranç oynayan bir kişi, taşların kurallarını öğrenerek doğru hamleler yapabilir. Ancak oyunun neden bu kurallara sahip olduğunu, oyuncuların stratejilerinin nasıl geliştiğini ve oyunun tarih boyunca nasıl değiştiğini araştırmak daha geniş bir inceleme alanı açar.
Panlojizm de bu anlamda yalnızca doğru düşünme tekniği değil, gerçeklik ile akıl arasındaki ilişkiye dair bir iddiadır.
Elbette bu iddia tartışmasız değildir. Bir şeyin akılla açıklanabilir olması, gerçekliğin mutlaka akıldan meydana geldiğini kanıtlamaz. Bir olayın nedenlerini anlamakla o olayın varoluşunun temelini açıklamak arasında önemli bir fark vardır.
5. Panlojizmin Güçlü Yanları: Dağınık Olaylardan Bütünlüklü Bir Anlayışa
Panlojizmin dikkat çekici yönlerinden biri, gerçekliği birbirinden kopuk parçalar halinde görmemeye yönelik yaklaşımıdır.
Günlük hayatta çoğu zaman bir sorunun yalnızca görünen kısmına odaklanırız. İş yerinde verimlilik düşerse çalışanları suçlarız. Bir öğrenci başarısız olursa tembel olduğunu düşünürüz. Bir ilişkide sorun çıkarsa bütün sorumluluğu tek kişiye yükleyebiliriz.
Oysa olayların arka planında ekonomik koşullar, iletişim eksiklikleri, geçmiş deneyimler, kurumsal yapı ve karşılıklı beklentiler bulunabilir.
Örneğin bir iş yerinde çalışanların motivasyonu düşmüş olsun. Çözüm odaklı bir yönetici iş akışını düzenleyebilir, görev dağılımını değiştirebilir ve ölçülebilir hedefler belirleyebilir. Empatiye önem veren başka bir yönetici ise çalışanların sorunlarını dinleyebilir, adaletsizlik algısını araştırabilir ve ekip içindeki güveni güçlendirebilir.
Bu iki yaklaşım birbirine rakip olmak zorunda değildir. Sorunun bütününü anlamak için ikisi de gerekli olabilir.
Üstelik bunları cinsiyetle eşleştirmek de doğru değildir. Kadın bir mühendis karmaşık bir sistemin stratejik çözümünü geliştirebilir; erkek bir öğretmen öğrencilerinin duygusal ihtiyaçlarını dikkatle değerlendirebilir. İnsanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetlerinden hareketle açıklamak, gerçek hayatın çeşitliliğini gözden kaçırır.
Panlojizmin bütünlük fikri bize şu soruyu sordurabilir: Bir sorunun yalnızca görünen kısmını mı çözüyoruz, yoksa onu meydana getiren ilişkileri de anlamaya çalışıyor muyuz?
Bu bakımdan panlojizm, doğrudan bir kişisel gelişim yöntemi olmasa da sistemli düşünmenin önemini tartışmak için verimli bir başlangıç noktası sunar.
6. Panlojizme Yönelik Eleştiriler: Her Şeyin Bir Açıklaması Varsa Özgür İrademiz Nerede?
Şimdi işin biraz çetrefilli kısmına gelelim. Çünkü bir felsefi görüşün güçlü yanlarını konuşup eleştirilerini görmezden gelirsek düşünmek yerine taraftarlık yapmaya başlarız.
Panlojizme yöneltilen önemli itirazlardan biri, gerçekliğin bütünüyle akılsal bir sistem içinde açıklanabileceği düşüncesinin fazla kapsamlı olmasıdır.
Geçen gün kendi kendime bir soru sordum: Hayatta yaşadığımız her şeyin mutlaka bir açıklaması olmak zorunda mı? Mesela sabah alarmı üç kez erteleyip işe geç kalmamın felsefi bir nedeni var mı? Yoksa evren bana açıkça “Yataktan kalk artık!” mı demeye çalışıyor? Bir de üstüne kahvemi döküp otobüsü kaçırırsam, burada evrensel bir mantık aramaya başlamam ne kadar doğru olur? İşte tam bu noktada karşımıza panlojizm çıkıyor. Konu ilk bakışta üniversitede üç saat ders dinleyip çıkınca daha da kafası karışan öğrencilerin meselesi gibi görünebilir ama aslında hepimizin hayatına dokunan ilginç bir düşünce.
Panlojizm, en basit anlatımla, gerçekliğin bütünüyle akılsal ve mantıksal bir düzen içinde anlaşılabileceğini savunan felsefi görüştür. Özellikle Alman filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel'in felsefesiyle ilişkilendirilir. Bu düşünceyi anlamak için yalnızca kitaplara gömülmek gerekmiyor. Biraz merak, birkaç günlük hayat örneği ve gerektiğinde kendimize gülmeyi bilmek yeterli.
1. Panlojizm Nedir? Kelimenin Arkasında Ne Var?
Panlojizm kelimesi, Yunancadaki “pan” (bütün, her şey) ve “logos” (akıl, söz, ilke veya akılsal düzen) sözcükleriyle ilişkilidir. Felsefede bu kavram, gerçekliğin akılsal bir ilke doğrultusunda anlaşılabileceğini ifade eder. Terim, 19. yüzyılda Alman filozof Johann Eduard Erdmann tarafından özellikle Hegel'in düşünce sistemini nitelendirmek için kullanılmıştır.
Buradaki temel mesele şudur: Evren, toplum, tarih ve insan yaşamı birbirinden kopuk, bütünüyle anlamsız olayların toplamı mıdır? Yoksa bütün bu alanların arkasında keşfedilebilecek bir akılsal yapı mı vardır?
Panlojizm ikinci seçeneğe yakındır. Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. Her olayın bir mantık çerçevesinde açıklanabileceğini düşünmek, başımıza gelen her şeyin güzel, adil veya ahlaken doğru olduğunu kabul etmek anlamına gelmez.
Örneğin bir şirketin ekonomik kriz yaşaması, geçmişte alınan kararlar, piyasa koşulları ve yönetim hataları üzerinden incelenebilir. Olayın nedenlerini anlamak mümkündür. Fakat bu durum, işini kaybeden insanların yaşadığı sıkıntıların haklı veya gerekli olduğu anlamına gelmez.
Yani panlojizm, “Her şey harika gidiyor, evrenin bir bildiği var.” diyerek sorunları halının altına süpürmek değildir. Daha çok gerçekliğin anlaşılabilir bir yapısı olup olmadığını sorgulayan kapsamlı bir felsefi yaklaşımdır.
2. Hegel ve Panlojizm: Her Şey Akılla Açıklanabilir mi?
Panlojizm denildiğinde Hegel'i anmadan konuyu geçmek, düğün yapıp gelini davet etmemeye benzer.
Hegel, gerçeklik ile akıl arasındaki ilişkiye büyük önem verir. Hukuk, devlet, toplum, tarih ve insan bilinci gibi konuları birbirinden bağımsız parçalar olarak ele almak yerine bunların nasıl geliştiğini ve birbirleriyle nasıl bağlantı kurduğunu araştırır.
Hegel'in Hukuk Felsefesinin Prensipleri adlı eserinin önsözünde yer alan, yaygın biçimde “Akla uygun olan gerçektir; gerçek olan akla uygundur.” şeklinde çevrilen düşüncesi, panlojizm tartışmalarının merkezindedir.
Ancak bu ifadeyi yanlış anlamamak gerekir. Hegel'in sözünü, “Dünyada mevcut olan her şey doğrudur ve hiçbir şeyi eleştirmemeliyiz.” diye yorumlamak ciddi bir basitleştirme olur. Hegel'in kullandığı gerçeklik kavramı, yalnızca herhangi bir şeyin fiilen mevcut olmasıyla aynı anlama gelmez. Onun felsefesinde kavramların, kurumların ve tarihsel süreçlerin nasıl geliştiği de önemlidir.
Bir örnek düşünelim. Bir toplumda adaletsiz bir uygulama uzun yıllardır devam ediyor olsun. Birisi çıkıp “Bu uygulama zaten var, demek ki mantıklı ve doğrudur.” derse tartışmayı yanlış yerden başlatmış olur. Panlojizm üzerinden Hegel'i anlamaya çalışırken asıl soru, toplumsal kurumların hangi ilişkiler içinde oluştuğu ve hangi çelişkilerle karşılaştığıdır.
Hegel'in diyalektik yaklaşımında karşıtlıklar, gelişimin anlaşılmasında önemli bir rol oynar. Bir düşünce veya toplumsal düzen, kendi içindeki gerilimlerle yüzleşebilir ve bu gerilimler dönüşümün koşullarını oluşturabilir.
Kısacası Hegel'in dünyasında gerçeklik, hareketsiz bir fotoğraftan çok gelişen bir süreç gibidir. Evrenin kullanım kılavuzu varsa bile muhtemelen tek sayfalık değildir.
3. Panlojizmi Günlük Hayattan Örneklerle Anlamak
Felsefi kavramları anlamanın en iyi yollarından biri onları günlük yaşama taşımaktır. Çünkü insan, bazen bir kavramı elli sayfa okuyarak değil, kendi yaşadığı bir olayı düşünerek daha iyi kavrar.
Diyelim ki bir arkadaş grubunda tatil planı yapılıyor. Bir kişi bütçeyi hesaplıyor, ulaşım seçeneklerini karşılaştırıyor ve hangi otelin daha ekonomik olduğunu araştırıyor. Başka biri herkesin beklentilerini dinliyor, grubun yorulup yorulmayacağını düşünüyor ve kimsenin kendisini dışlanmış hissetmemesi için alternatifler öneriyor.
İlk yaklaşım daha çok hesaplama ve planlamaya, ikinci yaklaşım ise ilişkileri ve duygusal ihtiyaçları anlamaya odaklanıyor olabilir. Fakat bu özellikleri doğrudan erkeklere veya kadınlara bağlamak doğru değildir. Aynı grupta stratejik düşünen kadınlar, empatik yaklaşan erkekler, hem bütçeyi hem ilişkileri gözeten insanlar bulunabilir.
Asıl mesele, farklı bakış açılarının bir araya geldiğinde nasıl bir bütün oluşturduğudur.
Panlojizm açısından bu örneği düşünürsek tatil kararı, yalnızca tek bir kişinin tercihiyle açıklanamaz. Bütçe, zaman, beklentiler, ulaşım ve grup içindeki ilişkiler birbirini etkiler. Bütün bu bağlantıları anlamak, kararın nasıl ortaya çıktığını daha kapsamlı biçimde görmemizi sağlar.
Bir başka örnek verelim: Bir öğrenci sınavdan düşük not alıyor. İlk tepkisi “Hocanın bana gıcığı var.” olabilir. Arkadaşı ise “Belki yeterince çalışmadın.” der. Başka biri de sınav kaygısının performansı etkileyebileceğini hatırlatır.
Gerçek neden bunlardan biri, birkaçı veya henüz fark edilmeyen başka etkenler olabilir. Panlojizmle doğrudan özdeşleştirmemek şartıyla, bu örnek bize olayları tek bir nedene indirgemek yerine ilişkileri araştırmanın değerini gösterir.
Peki, yaşadığımız her olayı açıklamaya çalışmak bizi daha bilge mi yapar, yoksa bazen gereksiz yere yorulmamıza mı neden olur?
Bence burada önemli olan, açıklama aramakla her şeye zorla anlam yüklemek arasındaki farktır.
4. Panlojizm ile Mantık Aynı Şey mi?
Bu sorunun cevabı hayır. Panlojizm, sıradan anlamda mantıklı düşünmekten daha kapsamlı bir iddiadır.
Mantık, düşüncelerimizin tutarlı olup olmadığını, bir sonucun öncüllerden geçerli biçimde çıkarılıp çıkarılamayacağını inceleyebilir. Örneğin bütün insanlar ölümlüyse ve Sokrates bir insansa Sokrates'in ölümlü olduğu sonucuna ulaşırız. Burada mantıksal bir çıkarım söz konusudur.
Panlojizm ise yalnızca düşüncelerimizin kurallarını araştırmakla kalmaz; gerçekliğin kendisinin akılsal bir yapıya sahip olup olmadığı sorusunu da gündeme getirir.
Bu ayrım oldukça önemlidir. Bir matematik problemini çözmekle evrenin bütününün nasıl anlaşılabileceğini araştırmak aynı şey değildir.
Örneğin satranç oynayan bir kişi, taşların kurallarını öğrenerek doğru hamleler yapabilir. Ancak oyunun neden bu kurallara sahip olduğunu, oyuncuların stratejilerinin nasıl geliştiğini ve oyunun tarih boyunca nasıl değiştiğini araştırmak daha geniş bir inceleme alanı açar.
Panlojizm de bu anlamda yalnızca doğru düşünme tekniği değil, gerçeklik ile akıl arasındaki ilişkiye dair bir iddiadır.
Elbette bu iddia tartışmasız değildir. Bir şeyin akılla açıklanabilir olması, gerçekliğin mutlaka akıldan meydana geldiğini kanıtlamaz. Bir olayın nedenlerini anlamakla o olayın varoluşunun temelini açıklamak arasında önemli bir fark vardır.
5. Panlojizmin Güçlü Yanları: Dağınık Olaylardan Bütünlüklü Bir Anlayışa
Panlojizmin dikkat çekici yönlerinden biri, gerçekliği birbirinden kopuk parçalar halinde görmemeye yönelik yaklaşımıdır.
Günlük hayatta çoğu zaman bir sorunun yalnızca görünen kısmına odaklanırız. İş yerinde verimlilik düşerse çalışanları suçlarız. Bir öğrenci başarısız olursa tembel olduğunu düşünürüz. Bir ilişkide sorun çıkarsa bütün sorumluluğu tek kişiye yükleyebiliriz.
Oysa olayların arka planında ekonomik koşullar, iletişim eksiklikleri, geçmiş deneyimler, kurumsal yapı ve karşılıklı beklentiler bulunabilir.
Örneğin bir iş yerinde çalışanların motivasyonu düşmüş olsun. Çözüm odaklı bir yönetici iş akışını düzenleyebilir, görev dağılımını değiştirebilir ve ölçülebilir hedefler belirleyebilir. Empatiye önem veren başka bir yönetici ise çalışanların sorunlarını dinleyebilir, adaletsizlik algısını araştırabilir ve ekip içindeki güveni güçlendirebilir.
Bu iki yaklaşım birbirine rakip olmak zorunda değildir. Sorunun bütününü anlamak için ikisi de gerekli olabilir.
Üstelik bunları cinsiyetle eşleştirmek de doğru değildir. Kadın bir mühendis karmaşık bir sistemin stratejik çözümünü geliştirebilir; erkek bir öğretmen öğrencilerinin duygusal ihtiyaçlarını dikkatle değerlendirebilir. İnsanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetlerinden hareketle açıklamak, gerçek hayatın çeşitliliğini gözden kaçırır.
Panlojizmin bütünlük fikri bize şu soruyu sordurabilir: Bir sorunun yalnızca görünen kısmını mı çözüyoruz, yoksa onu meydana getiren ilişkileri de anlamaya çalışıyor muyuz?
Bu bakımdan panlojizm, doğrudan bir kişisel gelişim yöntemi olmasa da sistemli düşünmenin önemini tartışmak için verimli bir başlangıç noktası sunar.
6. Panlojizme Yönelik Eleştiriler: Her Şeyin Bir Açıklaması Varsa Özgür İrademiz Nerede?
Şimdi işin biraz çetrefilli kısmına gelelim. Çünkü bir felsefi görüşün güçlü yanlarını konuşup eleştirilerini görmezden gelirsek düşünmek yerine taraftarlık yapmaya başlarız.
Panlojizme yöneltilen önemli itirazlardan biri, gerçekliğin bütünüyle akılsal bir sistem içinde açıklanabileceği düşüncesinin fazla kapsamlı olmasıdır.